Akryl – co to za materiał i jakie ma zastosowanie?

Akryl to syntetyczne włókno tekstylne z grupy poliakrylonitrylu oraz popularna masa uszczelniająca w budownictwie. Włókna akrylowe są tanią imitacją wełny, nie zapewniają jednak odpowiedniego komfortu cieplnego i oddychalności. Z kolei akryl budowlany służy do wypełniania szczelin, spoinowania i wykańczania powierzchni, a po utwardzeniu można go szlifować i malować. Poznaj szczegółowe właściwości i różnorodne zastosowania obu tych form.

Jak powstają włókna akrylowe?

Podstawą do wytworzenia włókien jest poliakrylonitryl, polimer syntetyczny, który w przyrodzie nie występuje. Cały proces rozpoczyna się od chemicznego przekształcenia pochodnych ropy naftowej w związek zwany akrylonitrylem. To właśnie z niego, w wyniku reakcji polimeryzacji, uzyskuje się substancję będącą rdzeniem przyszłej tkaniny. Włókna te bywają również oznaczane nazwami handlowymi, takimi jak poliakryl, anilana czy orlon.

Mówiąc wprost, struktura chemiczna łączy je z tą samą grupą tworzyw co szkło akrylowe, znane powszechnie jako pleksi, a także farby akrylowe czy lakiery akrylowe. Technologia produkcji po raz pierwszy została opracowana i wdrożona przez amerykańską firmę DuPont w latach czterdziestych XX wieku. Od tego momentu rozpoczęła się masowa ekspansja tego surowca w przemyśle odzieżowym.

Przędzenie na mokro i na sucho

Wytwarzanie przędzy odbywa się dwiema głównymi metodami. Pierwsza, zwana przędzeniem na mokro, polega na rozpuszczeniu stałego tworzywa w dedykowanym rozpuszczalniku i tłoczeniu gęstej cieczy przez wielootworową dyszę przędzalniczą wprost do kąpieli wodnej. Tam zachodzi proces koagulacji, czyli zestalenia cienkich pasemek. W drugiej metodzie, przędzeniu na sucho, ciekły roztwór podawany jest do komory z rozgrzanym gazem obojętnym, gdzie rozpuszczalnik błyskawicznie odparowuje, pozostawiając czyste nitki.

Wykończenie i obróbka mechaniczna

Po uformowaniu surowe pasma przechodzą przez cykl wykończeniowy kluczowy dla ich późniejszej wytrzymałości. Etap mycia włókien usuwa pozostałości chemikaliów, następnie materiał jest rozciągany, co orientuje łańcuchy polimeru i nadaje mu sprężystość. Kolejno następuje suszenie włókien w kontrolowanej temperaturze, a na samym końcu ich zagniatanie. Ten ostatni zabieg nadaje im objętość i charakterystyczną fakturę łudząco przypominającą naturalną wełnę.

Dlaczego akryl zastępuje wełnę w ubraniach?

Głównym motorem napędzającym popularność tego tworzywa w galanterii odzieżowej jest niska cena produkcji. Koszt wytworzenia swetra z tworzywa syntetycznego jest nieporównywalnie mniejszy niż z wysokogatunkowej przędzy owczej, a dla sieciówek różnica ta stanowi czysty zysk. Znaczna część finalnej kwoty na metce to bowiem marża producenta, co czyni ten surowiec wyjątkowo atrakcyjnym biznesowo. Produkt na wieszaku prezentuje się miękko i przyjemnie, a jego struktura skutecznie udaje splot naturalnej tkaniny.

W asortymencie sklepów odzieżowych znajdziemy go pod postacią klasycznych czapek, szalików, rękawiczek oraz grubych swetrów. Dodatkowo znajduje on zastosowanie przy produkcji imitacji futer, które wizualnie bywają trudne do odróżnienia od prawdziwych odpowiedników. Dzięki swoim właściwościom zyskał też miano wdzięcznego surowca dla hobbystów – osoby spędzające czas na dzierganiu na drutach czy posługujące się szydełkiem chętnie wybierają go ze względu na przyjazny portfelowi koszt motka.

Odzież wykonana z czystego syntetyku nie oddycha, a w kontakcie z wilgocią natychmiast traci resztki izolacji, stając się źródłem wychłodzenia organizmu.

Swetry i dodatki zimowe

Branża tekstylna masowo szyje z niego grube dzianiny, które na pierwszy rzut oka sprawiają wrażenie ciepłych i mięsistych. Sweter akrylowy dobrze trzyma nadany w fabryce kształt, nie gniecie się łatwo i może być barwiony na intensywne, trwałe kolory. Z tego względu przemysł fast fashion wykorzystuje go do tworzenia sezonowych kolekcji, bazując na niskim koszcie wejściowym. W efekcie klienci otrzymują produkt o wysokim potencjale estetycznym, który niestety zawodzi w praktycznym użytkowaniu.

Poza standardowym obuwiem włókna te pełnią funkcję ociepliny w podszewkach do butów oraz podszewkach do rękawiczek. Ich obecność w tych akcesoriach ma w założeniu stanowić barierę przed zimnem, jednak problem z cyrkulacją powietrza sprawia, że stopy i dłonie szybko ulegają przegrzaniu, a następnie gwałtownemu wychłodzeniu. Z podobnych pobudek trafia on do wytwarzania tkanin obiciowych oraz puszystych dywanów, gdzie głównie liczy się efekt wizualny i odporność koloru na światło.

Jakie wady ma odzież akrylowa w porównaniu do wełny?

Najpoważniejszą niedogodnością, którą odczuwa użytkownik, jest brak oddychalności. Struktura tworzywa nie posiada zdolności transportowania pary wodnej na zewnątrz, przez co pot zatrzymuje się bezpośrednio na skórze i w strukturze splotu. Uczucie chłodu po wyjściu z ogrzanego pomieszczenia jest wynikiem braku termoregulacji – naturalna wełna grzeje nawet gdy chłonie wilgoć, natomiast syntetyk staje się wtedy mokrą, zimną powłoką z tworzywa przypominającego zachowaniem plastik.

Nagromadzenie wilgoci w obrębie ciała to idealne środowisko dla drobnoustrojów. Namnażanie bakterii postępuje w tym wypadku gwałtownie, co skutkuje uporczywym i nieprzyjemnym zapachem trudnym do usunięcia nawet po wypraniu. Kolejnym defektem jest postępujące mechacenie. W naturalnym splocie wełnianym pilingowanie polega na odrywaniu się najkrótszych, martwych końcówek i po jednym lub dwóch użyciach maszynki do golenia swetrów problem znika.

W przypadku dzianiny poliakrylonitrylowej proces kulkulowania ma charakter ciągły i nieodwracalny. Włókienka zrywają się, ale na ich miejscu natychmiast formują się nowe zgrubienia, przez co ubranie systematycznie traci na grubości. Z czasem sweter akrylowy robi się wyraźnie cieńszy, a jego właściwości termiczne, które od początku stały na niskim poziomie, ulegają niemal całkowitej degradacji. Tym samym w porównaniu do wełny, która przy odpowiedniej konserwacji może służyć latami, syntetyk okazuje się produktem jednorazowego użytku.

Badanie Uniwersytetu w Plymouth wykazało, że podczas jednego cyklu prania z tkaniny akrylowej uwalnia się około 730 000 cząstek mikroplastiku, czyli pięciokrotnie więcej niż z mieszanki poliestrowo-bawełnianej.

Wpływ na środowisko

Aspekt ekologiczny pogłębia skalę wad tego tworzywa. Naukowcy z Uniwersytetu w Plymouth przeanalizowali, jak poszczególne rodzaje tkanin zachowują się podczas prania w domowych warunkach. Okazało się, że akryl emituje do wody najwięcej drobin – uwalniał prawie 1,5 razy więcej zanieczyszczeń niż czysty poliester i znacząco przewyższał pod tym kątem połączenie poliestru z bawełną. Te mikroplastiki przedostają się przez systemy filtracyjne do rzek i mórz, stanowiąc poważne zagrożenie dla ekosystemu wodnego.

Jak prać i konserwować tekstylia akrylowe?

Pomimo licznych ograniczeń istnieją sposoby, które pozwolą wydłużyć żywotność gotowego wyrobu. Pranie akrylu w pralce jest możliwe, co odróżnia go od delikatnych splotów wełnianych, gdzie zaleca się pranie ręczne w chłodnej wodzie. Syntetyk dobrze znosi kontakt z nowoczesnymi detergentami, jednak absolutnie nie powinien być poddawany gwałtownemu działaniu siły odśrodkowej. Wirowanie na wysokich obrotach prowadzi do łamania struktury nitek i nieodwracalnej deformacji ubrania.

Kluczowym zabiegiem po wyjęciu z bębna jest odpowiednie odsączenie i ułożenie wilgotnego egzemplarza na płaskiej powierzchni – suszenie na płasko zapobiega rozciąganiu się krawędzi i ramion pod wpływem ciężaru wody. Nie wolno wieszać mokrych swetrów na sznurkach czy wieszakach, bo szybko stracą one swój fason. W razie wątpliwości zawsze warto sięgnąć do informacji umieszczonej przez wytwórcę na metce wewnętrznej.

Unikanie mechacenia i odświeżanie

Aby odroczyć moment pojawienia się nieestetycznych kulek, odzież należy prać na lewej stronie i przechowywać złożoną, a nie na wieszaku. W momencie gdy zmechacenia staną się widoczne, można ratować wygląd delikatną maszynką do golenia. Trzeba jednak mieć świadomość, że rozrzedzona w tym miejscu dzianina będzie już słabsza mechanicznie. Ze względu na wspomnianą już skłonność do namnażania bakterii, dobrze jest wietrzyć taki strój po każdym użyciu, zamiast chować go od razu do szafy.

Czym charakteryzuje się akryl budowlany?

Termin akryl rozciąga się również na materiały uszczelniające. Akryl budowlany, znany fachowo jako żywica akrylowa, sprzedawany jest w standardowych kartuszach i często mylony z silikonem. Różnica między nimi jest zasadnicza – masa akrylowa służy do wypełniania szczelin w podłożach porowatych, natomiast silikon jest zarezerwowany do tworzenia elastycznej bariery dla wody na gładkich powierzchniach typu szkło czy ceramika. Ten pierwszy po utwardzeniu staje się integralną częścią muru, bo można go poddać obróbce.

Kluczową cechą uszczelniacza jest szlifowanie akrylu oraz malowanie akrylu farbami emulsyjnymi. Dzięki temu wykonana spoina znika pod powłoką barwiącą, co jest nieosiągalne przy zastosowaniu typowego silikonu. Preparat wykazuje doskonałą przyczepność do betonu, cegły, drewna i płyt gipsowo-kartonowych. Wadą pozostaje niska tolerancja na stałe zawilgocenie, dlatego większość wariantów dedykowana jest do prac wewnątrz pomieszczeń.

Parametry techniczne i bezpieczeństwo

W stanie utwardzonym masa znosi temperatury w szerokim przedziale – odporność termiczna przeciętnego produktu kształtuje się od -20°C do +80°C. Jest to wartość referencyjna, która sprawdza się w typowej stolarce okiennej czy przy montażu parapetów. Produkt w fazie aplikacji jest bezwonny i bezpieczny dla otoczenia. Jednakowe reguły tyczą się aplikacji zewnętrznych: po wyciśnięciu trzeba bezwzględnie chronić świeżą spoinę przed deszczem przez kilka godzin, aż do wstępnego związania.

Rynek oferuje kilka wyspecjalizowanych podgrup. Akryl uniwersalny pasuje do większości suchych podłoży wewnętrznych, ale nie sprawdza się przy kamieniu naturalnym czy podłożach bitumicznych. Akryl malarski ma formułę całkowicie neutralną dla farb, nie powodując przebarwień na styku. Z kolei akryl szybkoschnący uzyskuje twardość wystarczającą do dalszej pracy już po około 20 minutach. Do spoinowania ścianek działowych stworzono wariant wzmocniony, czyli akryl do spoinowania płyt G-K.

Specjalistyczny akryl ogniochronny przy pożarze pęcznieje w temperaturach powyżej 120°C, osiągając klasę odporności EI 240, F4 i blokując przenikanie dymu przez cztery godziny.

Wypełnianie ubytków i wykańczanie tynków

Wśród fachowców ceni się też preparat dedykowany stricte do napraw strukturalnych. Akryl do tynków zawiera drobne kruszywo, przez co jego faktura po wyschnięciu nie różni się od chropowatej powierzchni mineralnej wyprawy. To rozwiązanie stosowane przy maskowaniu pęknięć na elewacjach i wewnątrz budynków. Pamiętajmy jednak, aby nigdy nie zastępować nim silikonu w kabinie prysznicowej czy wokół wanny – tam stała obecność wody szybko doprowadzi do zmycia masy i rozwoju pleśni.